STOWARZYSZENIE MIAST

Miasta polskie w tysiącleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrocław 1965–, t. II, s. 339–340; www. pl.wikipedia.org/wiki/Baranów_Sandomierski-48k

BRZOZÓW – miasto powiatowe w województwie podkarpackim nad rzeką Stobnicą. Początki Brzozowa przypadają na XIV w. Dnia 2 X 1359 r. Kazimierz Wielki wydał przywilej lokacyjny zezwalający Stefanowi, synowi Wojosta z Sobniowa k. Jasła na założenie na prawie magdeburskim wsi w lesie zwanym Brzozowa nad rzeką Stobnicą. Wieś lokowana na obszarze 50 łanów frankońskich otrzymała 20 lat wolnizny. W dniu 2 IV 1384 r. królowa węgierska Maria przekazała dotychczasową królewszczyznę biskupstwu przemyskiemu. Dwa lata później w celach obronnych przeniesiono osadę na wzgórze za Stobnicą. Prawa miejskie otrzymał Brzozów przed 1413 r. za panowania Władysława Jagiełły. Miasto rozwijało się szybko dzięki położeniu na szlaku handlowym z Węgier do Lwowa. Rozwój został zahamowany na przełomie XV i XVI w. na skutek prawie corocznych napadów Tatarów. W 1625 r. biskup Grochowski ufundował umocnienia ziemne. Mimo wszystko miasto zostało spustoszone dwukrotnie przez Tatarów (1652 i 1672 r.) i wojska Rakoczego (1657 r.). Zniszczeń dokonywały także wojska koronne. W końcu XVII w. miasto zaczęło podnosić się z upadku. Dzięki przywilejom ożywił się handel i rzemiosło zorganizowane w 7 cechach. W połowie XVIII w. Brzozów posiadał odbudowane domy z podcieniami w rynku, ratusz, dwie bramy miejskie: Lwowską i Węgierską. W 1772 r. znalazł się w zaborze austriackim. W 1859 r. Brzozów stał się siedzibą powiatu. Ożywienie gospodarcze nastąpiło pod koniec XIX w. Związane to było z odkryciem złóż ropy naftowej. W okresie międzywojennym odkryto także złoża wód mineralnych co dało początek powstaniu uzdrowiska Brzozów Zdrój. Jednak po zniszczeniach w czasie II wojny światowej nie wznowiło ono działalności.
 

Miasta polskie w tysiącleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrocław 1965–, t. II, s. 344–345; www.pl.wikipedia.org/wiki/Brzozów-167k

DĘBICA – miasto powiatowe w województwie podkarpackim. Miejscowość znana już z przełomu XIII i XIV w. Najstarszy dokument pochodzi z 1293 r. Wówczas to książę Leszek Czarny nadał Dębice rodowi Gryfitów. W 1321 r. Dębica była siedzibą najdalej na wschód wysuniętego ,,dekanatu leśnego” diecezji krakowskiej. Obejmował on 14 parafii na terenie Puszczy Sandomierskiej. Znalazła się także w sporządzonym w latach 1325–1327 wykazie świętopietrza pod nazwą Dambicza. W dniu 7 III 1358 r. Kazimierz Wielki nadał komornikowi królewskiemu Świętosławowi Gryficie przywilej na założenie miasta Dębica na prawie średzkim. W 1372 r. nastąpiła ponowna lokacja, tym razem na prawie magdeburskim. Powstał wtedy dziedziczny urząd wójtowski. W 1446 r. Dębica otrzymała przywilej na organizowanie targów i jarmarków. Przez miasto prowadził szlak handlowy z Węgier do Sandomierza. W owym czasie wytyczono obszerny rynek. Zwiększyła się ilość rzemieślników skupionych w 4 cechach. Niestety miasto było niszczone przez pożary a także wojska szwedzkie, saskie rosyjskie i polskie. W 1772 r. Dębica znalazła się w zaborze austriackim. Wówczas to straciła prawa miejskie. Wpływ na ożywienie gospodarze miała budowa linii kolejowej Kraków-Rzeszów oraz Dębica-Tarnobrzeg latach 50. i 80. XIX w. W 1914 r. Dębica odzyskała prawa miejskie. W latach 1936–1939 miasto stało się ośrodkiem Centralnego Okręgu Przemysłowego. Powstała tu wytwórnia kauczuku, zakłady chemiczne i mięsne. Nastąpił szybki rozwój miasta. W 1937 r. Dębica stała się stolicą powiatu w woj. krakowskim. W Dębicy znajduje się pomnik przedstawiający scenę wręczania dokumentu lokacyjnego przez Kazimierza Wielkiego Świętosławowi Gryficie.
 

Miasta polskie w tysiącleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrocław 1965–, t. II, s. 346–347; ; www.debica.az.pl/-20k

DĘBOWIEC – wieś w województwie podkarpackim, powiecie jasielskim. Dawniej miasto. Pierwsza wzmianka źródłowa o Dębowcu pochodzi z 1328 r. Lokacji miasta na prawie magdeburskim dokonał w 1349 r. Kazimierz Wielki. Było ono własnością królewską. Leżało na ruchliwym szlaku handlowym z Węgier na Ruś. Otrzymało przywileje handlowe i sądowe. W 1474 r. miejscowość została zniszczona przez najazd węgierski. Król Zygmunt I Stary w 1528 r. wydzierżawił miasto wraz z okolicznymi wsiami Marcinowi Myszkowskiemu. Odtąd funkcje starostów w Dębowcu sprawowali Myszkowscy, następnie Tarłowie, Mniszchowie i Siemieńscy. W 1626 r. całe miasto zostało zniszczone przez pożar. W 1669 r. mieszczanie otrzymali przywilej królewski potwierdzający, że nie muszą odrabiać pańszczyzny. W drugiej połowie XVIII w. nastąpiło ożywienie gospodarcze miasta. W 1765 r. było w mieście ponad 100 rzemieślników, w tym 66 tkaczy i 25 szewców. Tkacze wyspecjalizowali się w produkcji tzw. ,,rąbków”, które były sprzedawane także we Francji i Anglii. Rozwinął się także handel płótnem. Po rozbiorach miasto stało się własnością Maksymiliana Zborowskiego. Ostatnim właścicielem Dębowca był Florian Ziemiałkowski, minister dla Galicji w rządzie austriackim. Na początku XX w. rzemiosło zaczęło upadać. Nasiliła się emigracja mieszkańców, głównie do Brazylii i Stanów Zjednoczonych. Po I wojnie światowej Dębowiec utracił prawa miejskie. Znajduje się tutaj Sanktuarium Matki Boskiej Saletyńskiej.
 

Miasta polskie w tysiącleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrocław 1965–, t. II, s. 347–348; www.pl.wikipedia.org/wiki/Dębowiec -56k; www.debowiec.pl/-24k

DUKLA – miasto w województwie podkarpackim, powiecie krośnieńskim. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1336 r. Dukla od momentu powstania była własnością prywatną. Kanclerz Janusz Suchywilk otrzymał od rodziców 6 wsi, w tym Duklę, po czym przekazał je bratankom Piotrowi i Mikołajowi, tworząc tym samym pierwszą ordynację w Polsce. Potwierdzenia dokumentu w 1366 r. dokonał Kazimierz Wielki. Tenże kanclerz wydał dla osady w 1373 r. akt lokacyjny na prawie magdeburskim. W 1403 r. Dukla występuje już jako miasto. Właścicielami Dukli byli: Kobylańscy, Cikowscy, Jordanowie, Męcińscy, Ossolińscy, Mniszchowie, Potoccy, Stadniccy i ponownie Męcińscy. Miasto leżąc na przedpolach Przełęczy Dukielskiej, utrzymywało się głównie z handlu. Zygmunt Stary i Zygmunt August nadali przywilej na odbywanie jarmarków a także prawo składu na wina węgierskie. Od 1595 r. wszystkie towary przewożone przez granicę były clone w ratuszu w Dukli. Przewożono oprócz wina także płótno, sukno, sól, pędzono bydło. W XVI w. wzniesiono mury obronne z dwiema bramami. Prawdopodobnie w tym czasie powstało pierwsze murowane założenie zamkowe. W latach 30. XVII w. obiekt został rozbudowany i otoczony fortyfikacjami bastionowymi. Jerzy Mniszech w latach 1764–1765 odbudował zamek po pożarze i przekształcił go w późnobarokowy pałac. W tym też czasie powstały w Dukli dwa kościoły. W 1772 r. miasto znalazło się w zaborze austriackim. Po wybudowaniu linii kolejowej, znaczenie handlowe Dukli zmalało. Pod koniec XIX w. miasto dwukrotnie padło klęską pożaru. Straty wśród mieszkańców spowodowała także epidemia cholery. Obecnie Dukla spełnia rolę ośrodka turystycznego.
 

Miasta polskie w tysiącleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrocław 1965–, t. II, s. 348–349; www.pl.wikipedia.org/wiki/Dukla-12k; www.zamki.pl/? Idzamku =dukla -18k

JASŁO – miasto powiatowe w województwie podkarpackim. W źródłach pisanych nazwa miejscowości Jasiel pojawia się po raz pierwszy w 1185 r. w fundacji komesa Mikołaja Bogorii dla klasztoru cysterskiego w Koprzywnicy. Potwierdza ją Bolesław Wstydliwy w 1277 r. Była to wówczas osada targowa leżąca na szlaku handlowym na Węgry. Tenże książe w 1262 r. nadał targowi jasielskiemu immunitet skarbowy i sądowy na równi z koprzywnickim. Za Kazimierza Wielkiego osada stała się własnością królewską. W dniu 26 IV 1365 r. król nadał jej prawa miejskie magdeburskie. Jasło stało się siedzibą starosty niegrodowego. Na początku XV w. funkcję wójta pełnił w mieście Zyndram z Miszkowic. W 1446 r. został zbudowany kościół farny. W mieście rozwijało się rzemiosło i handel. Do rozwoju handlu przyczynił się przywilej Kazimierza Wielkiego zwalniający kupców jasielskich od ceł w komorze celnej w Wojniczu na szlaku do Krakowa. Na Węgry wywożono płótno, sukno, sól, ryby, zboże, woły, sprowadzano wino, piwo i konie. W XVI w. powstały w mieście cechy garncarzy, sukienników i kowali. Jasło nie posiadało murów obronnych, stąd często narażone było na najazdy i zniszczenia ze strony Tatarów, Węgrów czy też Szwedów. Drewniana zabudowa sprzyjała częstym pożarom. Stąd też królowie, jak np. Kazimierz Jagiellończyk czy też Jan Olbracht zwalniali mieszczan na kilka lat z podatków. W 1683 r. spłonął drewniany ratusz a w nim wszystkie oryginały przywilejów królewskich. Zostały one potwierdzone przez Augusta II i III Sasów. W wyniku pierwszego rozbioru Jasło zostało zajęte przez Austrię. W latach 1790 – 1860 było siedzibą cyrkułu, a od 1868 r. stało się siedzibą władz powiatowych. W wyniku pożaru, jaki wybuchł 5 I 1826 r. praktycznie spłonęło całe miasto. Ożywienie gospodarcze nastąpiło po odkryciu złóż ropy naftowej. W pobliżu Jasła powstały zakłady przetwórcze, w Nagłowicach rafineria ropy naftowej, a w Ulanowicach Ignacy Łukasiewicz zbudował pierwszą w świecie destylarnię ropy naftowej. W mieście znajdowała się siedziba Okręgowego Urzędu Górniczego. Dalszy rozwój nastąpił w okresie międzywojennym. W 1923 r. założona została przez grupę bezrobotnych huta szkła W latach 30. XX w. powstały zakłady ,,Gamrat'” produkujące proch strzelniczy. Pod koniec1944 r. Jasło zostało zniszczone przez Niemców w 97%. Z 1230 domów zniszczonych doszczętnie było 700, poważnie uszkodzonych było 500. Ocalało tylko 40 domów.
 

Miasta polskie w tysiącleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrocław 1965–1967, t. II, s. 357-358; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, nakł. F. Sulimierskiego i W. Walewskiego, Warszawa 1882, t. III, s. 487-488; ; www.um.jaslo.pl; www.jaslonet.pl/...przrd64

JAŚLISKA - wieś w województwie podkarpackim, powiecie krośnieńskim. Dawniej miasto. W dniu 28 I 1366 r. Kazimierz Wielki nadał Janowi Hanzelinowi przywilej na utworzenie miasta o nazwie Hohenstadt lub Wysoke Mesto na 200 łanach frankońskich. Gród otrzymał prawo budowy jatek, młynów, wagi miejskiej, pobierania czynszów i ,,prawo miecza". Wraz z miastem erygowano parafię. Już w XIV w. miasto otoczone było murami obronnymi i posiadało dwie bramy, Dalejowską i Wolańską. Strzegło szlaku handlowego z Węgier przez Duklę na Podkarpacie. W 1386 r. klucz jaśliski stał się własnością Zyndrama z Maszkowic. W 1443 r. Władysław Jagiełło przekazał Jaśliska biskupstwu przemyskiemu. Od tej pory stały się one stolicą klucza dóbr biskupich zwanego Państwem Biskupim. Miasto utrzymywało się głównie z handlu winem (posiadało prawo składu wina) i z kamieniarstwa. W 1506 r. król Aleksander potwierdził lokację, ustanowił komorę celną, dwa jarmarki i zwolnił mieszczan na 8 lat z danin i podatków. W 1624 r. istniała w Jaśliskach szkoła parafialna. W czasie ,,potopu", po wzmocnieniu murów i baszt, udało się odeprzeć atak wojsk Jerzego Rakoczego (1657 r.). W 1732 r. postawiono kościół murowany, w miejsce drewnianego z XIV w. Zahamowanie rozwoju miasta spowodowane zostało wytyczeniem nowego traktu handlowego przez Przełęcz Dukielską a także zbyt wysokimi i licznymi podatkami. W XIX w mieszkańcy w większości zajmowali się rolnictwem. Miejscowość trapiły pożary i epidemie. W 1934. r Jaśliska utraciły prawa miejskie. W miejscowym kościele znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Jaśliskiej z 1634 r., koronowany przez papieża Jana Pawła II w 1997 r. Z dniem 1 I 2010 r. zostaje reaktywowana Gmina Jaśliska.
 

Miasta polskie w tysiącleciu, kom. red. S. Pazyra, Ossolineum, Wrocław 1965-1967, t. II, s. 358; www.pl.wikipedia.org/wiki/Jasliska; www.jasliska.pl; www.pl.wikipedia.org/wiki/Gmina Jasliska